Okulografia w squashu. Przegląd literatury i badanie pilotażowe

Squash stawia zawodnika przed zadaniem percepcyjnym, które rzadko spotyka się w innych grach: przeciwnik stoi na tym samym korcie, często poza polem widzenia, a piłka wraca od przedniej ściany szybciej, niż da się zareagować na sam jej lot. Decyzja o kierunku ruchu musi więc zapaść przed kontaktem rakiety z piłką. Pytanie, na czym opiera się ta decyzja i czym różni się u zawodników o różnym poziomie, jest pytaniem okulograficznym.

Projekt prowadzony z Akademią Wychowania Fizycznego w Warszawie i z Politechniką Opolską ma zbudować z tej wiedzy narzędzie treningowe. Zakłada dwie składowe: wskazówki treningowe wyprowadzone z różnic między poziomami zaawansowania oraz połączenie zapisu okoruchowego z rejestracją ruchu po korcie. Pierwsze badanie pilotażowe przeprowadzono 8 listopada 2026 roku. Poniżej przegląd literatury, z której projekt wyrasta, i opis tego, co pilotaż miał sprawdzić.

Antycypacja zamiast reakcji

Nurt badań nad antycypacją w grach rakietowych otworzyły prace Bruce'a Abernethy'ego z przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. W badaniu nad badmintonem Abernethy i Russell pokazali, że zawodnicy o wysokim poziomie kierują wzrok na rakietę i na ramię trzymające rakietę przez większą część czasu niż początkujący, a ich wzorzec przeszukiwania zmienia położenie wzroku rzadziej. Mniej przerzutów wzroku przy lepszym wyniku to obserwacja, która wraca później w wielu dyscyplinach.

Dla samego squasha Abernethy opisał różnice w wykorzystaniu przedwczesnych wskazówek ruchowych, czyli informacji dostępnej przed kontaktem rakiety z piłką. Późniejsza praca zespołu rozdzieliła dwa źródła, z których zawodnik korzysta: kinematykę uderzenia przeciwnika oraz prawdopodobieństwo sytuacyjne, czyli wiedzę o tym, jakie zagranie jest w danym układzie na korcie spodziewane.

To rozróżnienie ma znaczenie dla narzędzia treningowego. Wskazówka dotycząca kinematyki brzmi inaczej niż wskazówka dotycząca prawdopodobieństwa, a trening każdej z nich wymaga innego zadania.

Laboratorium a kort

Najważniejszy wynik dla tego projektu jest wynikiem negatywnym. W tej samej pracy z 1990 roku, w której Abernethy opisał różnice między poziomami w zadaniu filmowym, drugi eksperyment przeprowadzono w warunkach naturalnych, na korcie. Na porównywalnym zadaniu predykcyjnym nie wystąpiły tam różnice między ekspertami a początkującymi ani w rozkładzie fiksacji, ani w ich kolejności, ani w czasie ich trwania.

Dwadzieścia lat później Dicks, Button i Davids pokazali to samo na innym materiale: zachowanie okoruchowe zmienia się razem z ograniczeniami zadania, a zapis z symulacji wideo nie odwzorowuje zapisu z sytuacji rzeczywistej, w której badany wykonuje ruch całym ciałem.

Konsekwencja jest prosta i niewygodna. Różnice między poziomami udokumentowane w laboratorium nie przenoszą się automatycznie na kort, więc system treningowy budowany wyłącznie na danych laboratoryjnych opisywałby zadanie, którego zawodnik nigdy nie wykonuje. Pomiar musi odbyć się w grze.

Pomiar w trakcie gry

Okulografia nasobna zdjęła część dawnych ograniczeń. Badanie zawodników padla prowadzone bezpośrednio na korcie, przenośnym okulografem, pokazuje, że rejestracja w sytuacji zawodniczej jest dziś wykonalna i że daje się na niej porównywać reprezentatywne sytuacje gry.

Squash jest przy tym trudniejszy niż padel i niż tenis. Kort jest zamknięty, zawodnicy poruszają się w tej samej przestrzeni, oświetlenie bywa nierówne, a szybkość ruchu głowy jest wysoka. Każda z tych rzeczy obciąża pomiar: kalibracja się rozjeżdża, a udział próbek odrzuconych rośnie. Dlatego pilotaż był potrzebny przed zaplanowaniem właściwej procedury.

Wzrok a pozycja na korcie

Druga składowa projektu wynika z ograniczenia samej okulografii. Zapis mówi, w którym kierunku skierowany był wzrok względem głowy i sceny, ale nie mówi, gdzie w tym momencie stał zawodnik i dokąd się przemieszczał. W squashu jest to szczególnie dotkliwe, bo o jakości zagrania decyduje powrót do pozycji centralnej, czyli do punktu T, a ten sam kierunek spojrzenia znaczy co innego z T i co innego z tylnego narożnika.

Systemy lokalizacji zawodnika w hali są dziś dokładne na tyle, żeby łączyć je z innymi sygnałami; walidacje takich systemów publikowano między innymi dla gier zespołowych. Zestawienie obu zapisów na wspólnej osi czasu pozwala pytać nie o to, na co zawodnik patrzył, lecz o to, na co patrzył, będąc w określonym miejscu i w określonej fazie wymiany.

Granice zapisu wzroku

Przy projektowaniu wskazówek treningowych obowiązuje zastrzeżenie wspólne dla całej metody. Kierunek spojrzenia nie jest dowodem uwagi w sensie poznawczym, a dłuższa fiksacja mówi o nakładzie pracy wzrokowej w danym miejscu, nie o tym, że zawodnik odczytał z niego informację. Zawodnik może patrzeć na rakietę przeciwnika i nie wykorzystać tego, co widzi, albo korzystać z informacji z pola widzenia peryferyjnego, której zapis fiksacji nie pokaże.

Osobnej ostrożności wymaga pojęcie quiet eye, czyli przedłużonej fiksacji przed rozpoczęciem ruchu. Metaanaliza Lebeau i współpracowników potwierdza związek tego wskaźnika z wynikiem, ale materiał dowodowy pochodzi w przeważającej części z zadań celowniczych, wykonywanych na nieruchomym celu. Squash jest zadaniem przechwytującym, w ruchu i pod presją czasu, więc przeniesienie wskaźnika wymaga osobnego uzasadnienia, a nie analogii.

Co ma powstać

System treningowy złożony z dwóch części.

• Wskazówki wyprowadzone z różnic między poziomami. Punktem wyjścia jest porównanie zapisu okoruchowego zawodników o różnym stopniu zaawansowania w tych samych sytuacjach gry. Wskazówka ma nazywać zachowanie, które odróżnia poziom wyższy, w formie wykonalnej na treningu, a nie ogólne zalecenie obserwowania przeciwnika.
• Zapis okoruchowy połączony z ruchem po korcie. Oba sygnały na jednej osi czasu, odniesione do faz wymiany, z wnioskami formułowanymi dla konkretnego zawodnika i konkretnej sytuacji na korcie.

Badanie pilotażowe

Pilotaż przeprowadzono 8 listopada 2026 roku. Materiałem były rozegrane wymiany, a dobór zawodników objął różne poziomy zaawansowania, bo to różnica międzypoziomowa jest przedmiotem projektu.

Pilotaż nie miał odpowiadać na pytanie badawcze. Miał rozstrzygnąć rzeczy, których nie da się ustalić przy biurku: czy oprawa trzyma się na głowie przez całą wymianę i czy korekta przesunięcia zachowuje ważność po serii zrywów, jaki odsetek próbek przepada przy szybkich ruchach głowy, czy okulograf nie przeszkadza w grze i nie zmienia jej przebiegu, oraz czy oba zapisy da się zsynchronizować z dokładnością wystarczającą do odniesienia spojrzenia do fazy wymiany.

Rejestrację prowadzono okulografem Pupil Labs Neon w oprawie sportowej Ready Set Go, z telefonem jako rejestratorem noszonym przez zawodnika. Dobór tej oprawy nie jest szczegółem: ma wbudowaną opaskę na głowę i powstała po to, żeby moduł nie przesuwał się przy gwałtownym ruchu. Sam Neon nie wymaga procedury kalibracyjnej przed nagraniem, a podawana dokładność to 1,8° bez kalibracji i 1,3° po korekcie przesunięcia.

Liczba zarejestrowanych wymian i ocena jakości zapisu wchodzą do opracowania pilotażu i to ono rozstrzygnie kształt procedury badania właściwego.

Czego pilotaż nie rozstrzyga

Liczebność próby w badaniu pilotażowym nie pozwala na wnioskowanie o różnicach między poziomami, i nie taki był jego cel. Plan analizy właściwego badania, razem z definicją obszarów zainteresowania i sposobem wyznaczania faz wymiany, zostanie zamknięty przed rozpoczęciem rejestracji, zanim będzie wiadomo, co z danych wychodzi.

Otwarte pozostaje również pytanie o formę wskazówki treningowej. Różnica w zapisie okoruchowym jest obserwacją, a nie instrukcją; przełożenie jej na zadanie treningowe i sprawdzenie, czy takie zadanie cokolwiek zmienia w grze, jest osobnym badaniem.

Zespół

Projekt prowadzony we współpracy z Akademią Wychowania Fizycznego w Warszawie oraz z Politechniką Opolską, po stronie motoryki sportu.

Bibliografia

• Abernethy, B., Russell, D. G. (1987). Expert-Novice Differences in an Applied Selective Attention Task. Journal of Sport Psychology.
• Abernethy, B. (1990). Expertise, Visual Search, and Information Pick-up in Squash. Perception.
• Abernethy, B. (1990). Anticipation in squash: Differences in advance cue utilization between expert and novice players. Journal of Sports Sciences.
• Abernethy, B., Gill, D. P., Parks, S. L., Packer, S. T. (2001). Expertise and the Perception of Kinematic and Situational Probability Information. Perception.
• Dicks, M., Button, C., Davids, K. (2010). Examination of gaze behaviors under in situ and video simulation task constraints reveals differences in information pickup for perception and action. Attention, Perception, & Psychophysics.
• Lebeau, J.-C. i in. (2016). Quiet Eye and Performance in Sport: A Meta-Analysis. Journal of Sport and Exercise Psychology.
• Blauberger, P., Marzilger, R., Lames, M. (2021). Validation of Player and Ball Tracking with a Local Positioning System. Sensors.
• Espino Palma, C. i in. (2023). Visual Behaviours of Expert Padel Athletes When Playing on Court: An In Situ Approach with a Portable Eye Tracker. Sensors.