Okulografia w polskim językoznawstwie. Przegląd ośrodków

Okulografia weszła do polskiego językoznawstwa dwiema drogami naraz: od strony translatoryki, gdzie pozwala obserwować przebieg pracy tłumacza, i od strony psycholingwistyki, gdzie służy do pomiaru przetwarzania tekstu w czytaniu. Dwadzieścia lat później są w kraju trzy laboratoria powołane wprost do badań nad językiem i kilka zespołów o ustalonym dorobku. Poniżej przegląd tego, co udało się potwierdzić w źródłach: kto, gdzie, czym i od kiedy.

Zestawienie obejmuje ośrodki prowadzące badania okulograficzne nad językiem, czyli nad przekładem, tłumaczeniem ustnym, czytaniem, leksykografią i przekładem audiowizualnym. Afiliacje, nazwy laboratoriów i daty sprawdziliśmy na stronach jednostek i w OpenAlex; publikacje podajemy z rokiem i miejscem wydania.

Trzy laboratoria i ich daty

Odstęp dziewięciu lat między pierwszym a drugim laboratorium wynika z tego, czym każde z nich jest. LELO powstało przy translatoryce, a EYE-LANG na anglistyce, z grantów Narodowego Centrum Nauki przyznanych na konkretne projekty badawcze. To druga droga instytucjonalizacji: aparatura kupiona pod konkretne, już zaplanowane badania, ze środków przyznanych właśnie na nie.

Poznań, EYE-LANG

EYE-LANG, czyli Eye-tracking Laboratory for Research in Language, działa na Wydziale Anglistyki UAM od 2021 roku. Powstało z dwóch projektów NCN: grantu dr Agnieszki Lijewskiej o przetwarzaniu kognatów i strukturze leksykonu umysłowego u osób wielojęzycznych (2013 do 2018) oraz projektu Para-Trans prof. UAM dr hab. Bogusławy Whyatt o podejmowaniu decyzji w parafrazie i przekładzie (2013 do 2016).

Laboratorium ma dwa systemy EyeLink 1000 Plus, stacjonarny i przenośny, oba możliwe do zestawienia z innymi metodami, w tym z EEG. Kierowniczką jest dr Agnieszka Lijewska, a zespół tworzą prof. UAM dr hab. Agnieszka Chmiel, dr Ewa Tomczak-Łukaszewska, dr Olga Witczak i prof. UAM dr hab. Bogusława Whyatt.

To najobszerniejszy dorobek okulograficzny w polskim językoznawstwie i obejmuje cztery różne pytania:

• Proces przekładu. Zespół Whyatt porównywał rytm i wysiłek poznawczy w tłumaczeniu i parafrazie, badał zachowania informacyjne tłumaczy dwukierunkowych i kierunkowość w doborze leksykalnym.
• Odbiór przekładu. Praca z 2024 roku pokazuje, że czytelnicy tekstu przełożonego słabo wykonują więcej pracy przy jego zrozumieniu. Przedmiotem pomiaru jest tu czytelnik przekładu, co odwraca perspektywę wcześniejszych prac nad procesem tłumaczenia.
• Tłumaczenie ustne. Chmiel i Mazur badały tłumaczenie a vista u adeptów zawodu już w 2013 roku, a tom „Gaze in Interpreting” Chmiel i Janikowskiego ukazał się w 2026.
• Leksykografia. Lew, Grzelak i Leszkowicz sprawdzali okulograficznie, jak użytkownicy słownika dwujęzycznego wybierają znaczenie w haśle. Ten wątek jest w polskim piśmiennictwie osobny i rzadko wspominany przy okazji przekładu.

Warszawa, LELO

Laboratorium Eksperymentalnej Lingwistyki Okulograficznej, w skrócie LELO, działa w Instytucie Komunikacji Specjalistycznej i Interkulturowej UW. Współzałożycielką i kierowniczką jest prof. UW dr hab. Monika Płużyczka, a laboratorium powstało z dotacji ministerialnej na dużą infrastrukturę badawczą, z działalnością prowadzoną od 2012 roku.

Monografia „Tłumaczenie a vista. Rozważania teoretyczne i badania eyetrackingowe” (Warszawa 2015), na podstawie której autorka uzyskała habilitację w 2016 roku, jest pierwszym polskim opracowaniem książkowym poświęconym okulografii w translatoryce. Wcześniejszy artykuł „O metodologii badań eyetrackingowych” z 2013 roku jest do dziś punktem odniesienia dla pisanych po polsku opisów metody.

Tłumaczenie a vista jest dla okulografii paradygmatem wygodnym z powodu technicznego: tekst źródłowy jest widoczny przez cały czas zadania, więc zapis wzroku odwzorowuje przebieg pracy nad konkretnymi fragmentami. W przekładzie pisemnym uwagę dzieli jeszcze klawiatura i tekst docelowy, co wymaga łączenia okulografii z rejestracją naciśnięć klawiszy.

Warszawa, AVT Lab

Druga warszawska grupa pracuje w Instytucie Lingwistyki Stosowanej UW i zajmuje się przekładem audiowizualnym. AVT Lab, kierowany przez prof. ucz. dr hab. Agnieszkę Szarkowską, prowadzi badania odbioru napisów, napisów dla niesłyszących, napisów na żywo i audiodeskrypcji.

Do projektów grupy należą WATCH ME, o językowych i audiowizualnych czynnikach przetwarzania napisów, MASQ, o wielowymiarowej ocenie jakości napisów, oraz badanie okulograficzne polskiego dubbingu. Grupa publikuje razem z Izabelą i Krzysztofem Krejtzami oraz Andrew Duchowskim, co wiąże warszawską translatorykę z metodyczną stroną okulografii uprawianą na Uniwersytecie SWPS.

Łódź, lokalizacja gier

Na Uniwersytecie Łódzkim okulografia weszła do badań nad przekładem przez przekład audiowizualny i lokalizację gier. Łukasz Bogucki i Mikołaj Deckert opisali w 2016 roku rosnącą popularność metody w badaniach nad przekładem pisemnym i ustnym razem z jej ograniczeniami metodologicznymi.

Nowszy nurt prowadzą Mikołaj Deckert i Krzysztof Hejduk. W 2022 roku w „Translation, Cognition & Behaviour” ukazała się ich praca o błędach ortograficznych w lokalizacji gier i o odbiorze takiego tekstu przez gracza. W 2024 roku obaj zredagowali tom „User-Centric Studies in Game Translation and Accessibility” w wydawnictwie Routledge. Hejduk opublikował w 2026 roku materiał o odbiorze polskich i angielskich tekstów diegetycznych w polskiej wersji „Sam & Max”.

Osobno warto odnotować pracę Olgi Łabendowicz o wpływie trybu przekładu audiowizualnego na odbiór oraz projekt o audiodeskrypcji prowadzonej wzrokiem dla dziedzictwa architektonicznego, w którym łódzcy historycy sztuki z zespołem Anety Pawłowskiej pracowali z Izabelą i Krzysztofem Krejtzami.

Łódź, laboratorium AHE

Najmłodsze laboratorium w zestawieniu uruchomiono 6 czerwca 2026 roku w Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, przy kierunku kognitywistyka, którego dziekanem jest Rafał Tryścień. Wyposażenie obejmuje okulografię, elektroencefalografię i pomiar aktywności elektrodermalnej.

Profil badawczy odróżnia tę jednostkę od pozostałych ośrodków w zestawieniu. Tamte wyrosły z translatoryki i pytają o przekład, tutaj punktem wyjścia jest lingwistyka kognitywna, czyli nurt opisujący znaczenie przez struktury pojęciowe, obrazowanie i metaforę, a nie przez sam aparat formalny. Pytania stawiane okulografii wyglądają przy takim założeniu inaczej: dotyczą przetwarzania wyrażeń w czytaniu i w ekspozycji kontrolowanej, a kategorie, do których odnosi się wynik, pochodzą z semantyki kognitywnej.

Zestaw metod odpowiada temu profilowi. Okulografia opisuje rozkład fiksacji na materiale językowym, elektroencefalografia pozwala wiązać przebieg sygnału z konkretnym momentem ekspozycji, a aktywność elektrodermalna mówi o sile pobudzenia towarzyszącego bodźcowi. Jednostka jest na początku programu badawczego, więc dorobku do omówienia jeszcze nie ma.

Zestawienie ośrodków

Aparatura i multimodalność

Dwie zmiany w aparaturze przesuwają dziś granicę tego, o co w ogóle można zapytać. Pierwsza to częstotliwość próbkowania. Wczesne badania czytania powstawały na systemach rzędu 50 do 250 Hz, a dzisiejsze laboratoria pracują od 500 do 2000 Hz. Wyższa częstotliwość nie poprawia samej mapy fiksacji, za to pozwala dokładniej wyznaczyć moment początku i końca fiksacji oraz opisać dynamikę sakady, a przy najwyższych wartościach także mikrosakady. Dla pytań o przebieg przetwarzania w czasie jest to różnica między wnioskiem a jego brakiem; dla pytania o to, które fragmenty zostały przejrzane, nie zmienia nic.

Druga zmiana to pomiar multimodalny, czyli rejestracja kilku sygnałów na wspólnej osi czasu. Okulografia mówi, gdzie i jak długo kierowany był wzrok. Dopiero zestawienie jej z elektroencefalografią, aktywnością elektrodermalną, pupilometrią przy kontrolowanej luminancji albo spektroskopią bliskiej podczerwieni pozwala przypisać przebieg innego sygnału do konkretnej fiksacji. To właśnie koregistracja, a nie sama okulografia, otwiera pytania o to, co dzieje się w momencie, w którym czytelnik zatrzymuje się na słowie. Kosztem jest ostrzejszy wymóg wobec synchronizacji kanałów i wobec planu analizy, który przy kilku sygnałach trzeba zamknąć przed pierwszym pomiarem, bo liczba możliwych porównań rośnie szybciej niż próba.

Taki układ stosujemy we własnym projekcie badawczym nad tym, jak opis językowy zmienia odbiór dzieła plastycznego: okulografia rejestruje ścieżkę oglądania, a spektroskopia bliskiej podczerwieni sygnał z obszarów kory, i obie metody pracują na tym samym materiale i w tym samym czasie. Procedura i przegląd literatury, z której wyrosła, są opisane w osobnym tekście o języku ucieleśnionym i percepcji sztuki.

Ograniczenia przeglądu

Zestawienie obejmuje wyłącznie ośrodki, w których okulografia służy pytaniom językoznawczym. Poza jego zakresem pozostają jednostki badające czytanie w paradygmatach psychologii poznawczej i dydaktyki, przede wszystkim Uniwersytet Jagielloński i Uniwersytet Wrocławski, których dorobek wymaga odrębnego omówienia.

Nie uwzględniono badań prowadzonych na aparaturze wypożyczonej albo udostępnionej przez inną jednostkę. Osią zestawienia jest infrastruktura badawcza, a takich prac nie da się do niej przypisać, mimo że bywają metodologicznie mocniejsze od części badań laboratoryjnych.

Pominięto również zestawienia ilościowe dorobku. Liczba rekordów zwracanych przez bazę bibliograficzną zależy od sformułowania zapytania i od kompletności afiliacji, więc różnice między ośrodkami odzwierciedlałyby jakość metadanych, a nie aktywność badawczą.

Co widać z zestawienia

Polska okulografia językoznawcza jest skupiona wokół przekładu. Trzy z czterech zespołów o ustalonym dorobku wyrosły z translatoryki, a nie z psycholingwistyki czy gramatyki eksperymentalnej, i to odróżnia polskie piśmiennictwo od anglojęzycznego, gdzie okulografia weszła najpierw do badań nad czytaniem.

Drugą cechą jest wczesne przejście od procesu do odbioru. Pierwsze prace pytały, co robi tłumacz. Nowsze, poznańskie i łódzkie, pytają, co robi czytelnik albo gracz z gotowym tekstem, i to przesunięcie widać zarówno w tomie o grach, jak i w badaniu czytelników słabego przekładu.

Przy czytaniu tych wyników obowiązuje zastrzeżenie wspólne dla całej metody: dłuższa fiksacja i powrót wzroku do fragmentu mówią o nakładzie pracy wzrokowej w tym miejscu, a nie wprost o zrozumieniu ani o ocenie tekstu. Rozstrzyga dopiero zestawienie zapisu z zadaniem, z wypowiedzią uczestnika albo z drugim pomiarem.

Bibliografia

• Chmiel, A., Mazur, I. (2013). Eye tracking sight translation performed by trainee interpreters.
• Lew, R., Grzelak, M., Leszkowicz, M. (2013). How Dictionary Users Choose Senses in Bilingual Dictionary Entries: An Eye-Tracking Study.
• Płużyczka, M. (2013). O metodologii badań eyetrackingowych. Lingwistyka Stosowana 7.
• Płużyczka, M. (2015). Tłumaczenie a vista. Rozważania teoretyczne i badania eyetrackingowe. Warszawa.
• Bogucki, Ł., Deckert, M. (2016). Eye-tracking in Translation and Interpreting Studies: the growing popularity and methodological problems.
• Whyatt, B., Stachowiak, K., Kajzer-Wietrzny, M. (2016). Similar and different: cognitive rhythm and effort in translation and paraphrasing.
• Łabendowicz, O. (2018). The impact of AVT mode on audience reception.
• Whyatt, B., Witczak, O., Tomczak, E. (2021). Information behaviour in bidirectional translators: focus on online resources.
• Deckert, M., Hejduk, K. (2022). Videogame localisation, spelling errors and player reception. Translation, Cognition & Behaviour.
• Pawłowska, A., Krejtz, I., Krejtz, K. i in. (2023). Towards Gaze-Led Audio Description in Accessibility System for Architectural Heritage.
• Deckert, M., Hejduk, K. (red.) (2024). User-Centric Studies in Game Translation and Accessibility. Routledge.
• Whyatt, B., Tomczak, E., Witczak, O., Lehka-Paul, O. (2024). Readers have to work harder to understand a badly translated text: an eye-tracking study.
• Chmiel, A., Janikowski, P. (2026). Gaze in Interpreting.