Okulografia i EDA w badaniach przestrzeni miejskiej seniorów

Okulografia rejestruje rozkład i kolejność spojrzeń, a pomiar aktywności elektrodermalnej (EDA, w literaturze urbanistycznej częściej opisywany skrótem GSR) rejestruje pobudzenie układu współczulnego. Obie metody mają w badaniach przestrzeni miejskiej osobny, rozwinięty dorobek. Zestawienie ich w jednym pomiarze, na próbie seniorów i poza laboratorium, jest natomiast rzadkie. Przejrzeliśmy dwanaście prac z lat 2015 do 2026, żeby sprawdzić, jak rzadkie i co z tego wynika dla kogoś, kto planuje takie badanie.

Zakres przeglądu

Do przeglądu weszły prace o skali urbanistycznej: ulica, plac, osiedle, krajobraz, przestrzeń publiczna. Wnętrza budynków i badania opieki długoterminowej zostały pominięte, bo rządzą się inną metodyką i inną populacją. Dziewięć z dwunastu pozycji dotyczy osób starszych jako wyodrębnionej grupy. Pozostałe trzy to zaplecze: hasło encyklopedyczne o gerontologii środowiskowej, precedens metodologiczny dla terenowej okulografii w mieście i praca o pomiarze pejzażu dźwiękowego.

Każdą pozycję sprawdziliśmy w Crossref, PubMed Central albo arXiv. Liczby podane niżej pochodzą ze streszczeń prac, nie z opracowania wtórnego.

Co pokazuje mapa prac

Podział, który okazał się ważniejszy od samej listy metod, dotyczy warunków pomiaru. Część badań prowadzono w terenie, część w rzeczywistości wirtualnej, a część na zdjęciach wyświetlanych na monitorze. To są trzy różne sytuacje poznawcze i wyniki z jednej nie przenoszą się wprost na drugą.

Pole wyróżnione jest zarazem najciekawsze i najsłabiej obsadzone. Dwie prace nie wystarczają, żeby mówić o ustalonym podejściu metodycznym.

Dwie prace łączą oba sygnały

Pierwsza dotyczy przywiązania do miejsca wśród osób starszych w gęstej zabudowie Makau. Autorzy zmierzyli cechy przestrzenne dziewięciu przestrzeni publicznych, prowadzili obserwację zachowań, zebrali kwestionariusze, a okulografią i GSR rejestrowali uwagę wzrokową i pobudzenie. W regresji hierarchicznej środowisko fizyczne miało ograniczony udział bezpośredni, zmienne behawioralne dokładały około 15 procent mocy wyjaśniającej, dane o człowieku około 4 procent, a czynniki psychologiczne około 59 procent.

Druga to preprint z Singapuru, opisujący protokół łączenia strumieni z okulografii, czujników kinematycznych, monitorów fizjologicznych, GPS i nagrania wideo podczas swobodnych spacerów. Populacją są osoby starsze z chorobą zwyrodnieniową stawu kolanowego albo z upadkami w wywiadzie, więc nie seniorzy sprawni i samodzielni. Autorzy sami opisują wyniki jako wstępne, a wartością pracy jest tu kompletność protokołu terenowego, nie wielkość próby.

Ulica i przejście

Badanie przejścia przez jezdnię w rzeczywistości wirtualnej objęło 171 osób i rejestrowało wyłącznie EDA. Obecność azylu pośrodku jezdni istotnie obniżała pobudzenie. Uczestnicy w wieku od 18 do 24 lat byli spokojniejsi od uczestników w wieku od 55 do 65 lat, a pobudzenie było wyższe w trakcie przechodzenia niż podczas oczekiwania na chodniku.

Drugie badanie prowadzono w terenie, na 81 osobach starszych spacerujących przez dwie zwarte dzielnice w Lingnan w Chinach. Mierzono poziom przewodnictwa skóry, a obraz z perspektywy pierwszej osoby dzielono segmentacją semantyczną na elementy. Model CatBoost przewidywał poziom pobudzenia z R2 równym 0,72, a analiza SHAP wskazała jezdnię i chodnik jako najsilniejsze predyktory, z wyraźnie nieliniowym przebiegiem zależności. Tu z kolei nie było okulografii, więc nie wiadomo, czy uczestnik na te elementy patrzył.

Dwie prace z mobilną okulografią bez EDA uzupełniają ten obraz: badanie dwóch osiedli o wysokiej gęstości w Singapurze, połączone z wywiadem po spacerze, oraz badanie nadbrzeżnych tras spacerowych po zmroku, w którym rejestrowano także natężenie i temperaturę barwową oświetlenia.

Zieleń: zależność nieliniowa

Najbardziej konkretny wynik liczbowy w całym przeglądzie pochodzi z badania ekranowego. Uczestnikom o średniej wieku 64,8 roku pokazywano pięć wariantów krajobrazu różniących się udziałem zieleni, rejestrując obszary zainteresowania, średnicę źrenicy i EEG, razem z deklaracjami przyjemności, relaksu i zmęczenia.

Autorzy odnotowali też, że przy tym samym udziale zieleni obecność wody silniej przyciąga uwagę do elementów naturalnych niż sama roślinność, a kobiety reagowały na zmianę udziału zieleni wyraźniej od mężczyzn. Uwaga wzrokowa korelowała dodatnio z emocjami pozytywnymi i ujemnie ze wskaźnikami zmęczenia.

Warto przy tym pamiętać, czego to badanie nie obejmuje. Uczestnik oglądał zdjęcia na monitorze, więc nie szedł, nie słyszał ulicy i nie musiał patrzeć pod nogi. Wynik mówi o reakcji na obraz krajobrazu, nie o przebywaniu w nim.

Porównanie pokoleń

Praca opublikowana w PeerJ zestawia 25 osób starszych i 15 dzieci, rejestrując EEG i ruchy oczu przy obrazach przestrzeni osiedlowych podzielonych na elementy metodą segmentacji. Grupa starsza wykazywała niższe wartości wskaźnika, który autorzy przyjęli za miarę pobudzenia emocjonalnego, w siedmiu typach przestrzeni.

Różnica jest czytelna w medianach i powtarza się we wszystkich kategoriach przestrzeni, ale dotyczy wskaźnika, a nie stanu. Stosunek mocy pasm beta i alfa jest operacyjnym przybliżeniem przyjętym przez autorów, i to przybliżenie, a nie emocja, jest tym, co tu zmierzono.

Czego to nie rozstrzyga

Cztery zastrzeżenia obowiązują w całym tym piśmiennictwie i warto je mieć wypisane przed zaplanowaniem własnej procedury.

EDA opisuje siłę pobudzenia układu współczulnego, nie jego znak. Z samego wzrostu przewodnictwa skóry nie wynika, czy uczestnik zareagował lękiem, czy zainteresowaniem; rozstrzyga o tym dopiero zestawienie z innym źródłem danych.

Fiksacja nie jest dowodem zrozumienia ani wyboru. Dłuższa fiksacja u osoby starszej bywa tłumaczona zarówno wolniejszym przetwarzaniem, jak i strategią ograniczania wysiłku przez powtarzanie spojrzeń w to samo miejsce. Sam zapis wzroku nie rozstrzyga między tymi wyjaśnieniami.

Warunki pomiaru decydują o zakresie wniosku. W rzeczywistości wirtualnej i na ekranie kontrolujemy bodziec, ale odbieramy uczestnikowi ruch, dźwięk i konsekwencje decyzji. W terenie zyskujemy sytuację naturalną i tracimy porównywalność między przebiegami.

Próby są małe, a geografia wąska. Większość prac pochodzi z Chin, Singapuru, Makau i Korei Południowej, gdzie zabudowa o wysokiej gęstości jest typowa. Przeniesienie wniosków na średnie miasto w Europie Środkowej wymaga własnego pomiaru, nie cytatu.

Gdzie jest luka

Z dziewięciu prac o osobach starszych żadna nie łączy okulografii i EDA w otwartej przestrzeni publicznej na próbie seniorów sprawnych i samodzielnie funkcjonujących. Praca z Makau obejmuje oba sygnały, ale pyta o przywiązanie do miejsca. Preprint z Singapuru ma kompletny protokół terenowy, lecz populację zawężoną do osób z ograniczeniami ruchowymi.

To jest luka wykonalna. Zestaw aparatury jest dostępny, obie metody mają ustalone procedury, a brakuje przede wszystkim badań prowadzonych w europejskiej tkance miejskiej, z próbą dobraną pod pytanie o codzienne poruszanie się po mieście. Przy takim projekcie pierwszym rozstrzygnięciem nie jest wybór urządzenia, tylko ustalenie, co w zapisie ma być zdarzeniem na wspólnej osi czasu: wejście w przejście, napotkanie przeszkody, zmiana oświetlenia.

Bibliografia

• Zhang i in., Aging-in-Place Attachment Among Older Adults in Macau's High-Density Community Spaces, World 2025, 6(3), 101.
• Multimodal Data Fusion to Capture Dynamic Interactions between Built Environment and Vulnerable Older Adults, preprint arXiv 2601.11545.
• Decoding Pedestrian Stress on Urban Streets using Electrodermal Activity Monitoring in Virtual Immersive Reality, preprint arXiv 2408.11769.
• Physiological Stress in Elderly Residents of Densely Populated Urban Villages, Buildings 2026, 16(2), 248.
• Older adults' multi-sensory experience: an eye-tracking study of high-density residential neighbourhoods in Singapore, Journal of Urbanism 2023.
• Study the nighttime visual attention in urban waterfront public space, Frontiers of Architectural Research 2025.
• Street crossing behavior in younger and older pedestrians: an eye- and head-tracking study, BMC Geriatrics 2015.
• Quantifying intergenerational differences in community public space perception, PeerJ 2026.
• The Effect of Visual Landscape Design on the Emotional and Physiological Responses of Older Adults, Buildings 2026, 16(4), 783.
• Quantification of Visual Attention by Using Eye-Tracking Technology for Soundscape Assessment, IJERPH 2024.
• Form Follows Brain Function: A Computational Mapping Approach, Procedia Manufacturing 2020.
• Environmental Gerontology, Encyclopedia of Gerontology and Population Aging, Springer.